Na pierwszy rzut oka stanowisko pracy może wyglądać zupełnie bezpiecznie. Maszyna działa prawidłowo, pracownik ma wymagane wyposażenie, a w zakładzie nie widać żadnego oczywistego zagrożenia. Problem w tym, że część szkodliwych czynników jest niewidoczna i można ją wykryć dopiero za pomocą odpowiednich badań.
Jest to ważne z punktu widzenia BHP, ponieważ długotrwałe przebywanie pracownika w uciążliwych warunkach wpływa na jego stan zdrowia i z czasem przyczynia się do poważnych schorzeń. Jak zatem rozpoznać czynniki szkodliwe, kiedy wykonać pomiary i co zrobić, gdy wyniki przekraczają dopuszczalne wartości? W artykule wyjaśniamy najważniejsze obowiązki pracodawcy związane z ochroną pracowników.
Jakie czynniki mogą występować w pracy?
Czynniki szkodliwe dzieli się przede wszystkim na fizyczne, chemiczne i biologiczne. Do pierwszej grupy należą między innymi hałas, drgania mechaniczne, niekorzystny mikroklimat i promieniowanie. Czynniki chemiczne mogą występować w postaci pyłów, gazów, par lub dymów. Wśród biologicznych znajdują się między innymi bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty.
Nie wszystkie zagrożenia są jednakowe, dlatego sposób ich rozpoznawania i ograniczania zależy od rodzaju czynnika oraz warunków wykonywania pracy. Istotne jest także ustalenie, którzy pracownicy są narażeni i przez jak długi czas mają kontakt z danym czynnikiem.
Pracodawca powinien rozpoznać zagrożenia występujące na poszczególnych stanowiskach. Analizie podlegają między innymi stosowane maszyny, urządzenia, materiały, procesy technologiczne oraz czas narażenia pracowników.
Pomiary czynników szkodliwych
Zasady wykonywania badań i pomiarów określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. Pierwsze badania należy przeprowadzić nie później niż w ciągu 30 dni od rozpoczęcia działalności. Kolejne wykonuje się z częstotliwością zależną między innymi od rodzaju czynnika i wcześniejszych wyników.
Pomiary trzeba również powtórzyć, jeśli zmieniły się warunki pracy, technologia, wyposażenie lub inne elementy mogące wpłynąć na poziom narażenia.
Badania powinny być wykonywane przez właściwe laboratoria, a ich wyniki trzeba odnosić do odpowiednich wartości dopuszczalnych. W przypadku wielu czynników chemicznych stosuje się najwyższe dopuszczalne stężenia (NDS), natomiast dla części czynników fizycznych – najwyższe dopuszczalne natężenia (NDN).
Ocena ryzyka zawodowego
Samo wykonanie pomiaru nie kończy działań związanych z ochroną pracownika. Uzyskane wyniki trzeba uwzględnić przy ocenie ryzyka i na ich podstawie dobrać odpowiednie działania ograniczające narażenie.
Wyniki pomiarów są jednym z elementów oceny ryzyka zawodowego. Pracodawca powinien uwzględnić rodzaj zagrożenia, poziom i czas narażenia, sposób wykonywania pracy oraz zastosowane środki ochronne.
Ocena ryzyka wymaga aktualizacji, gdy zmieniają się warunki na stanowisku. Nowa maszyna, substancja, technologia czy sposób organizacji pracy mogą wpłynąć na poziom istniejącego zagrożenia.
Jak chronić pracowników?
Podstawą ochrony powinno być ograniczenie zagrożenia u jego źródła. W zależności od sytuacji stosuje się między innymi wentylację, hermetyzację procesów, izolowanie źródeł hałasu, modernizację urządzeń czy zmianę organizacji pracy.
Z oczywistych względów duże znaczenie ma także ograniczanie czasu narażenia personelu na działanie czynników szkodliwych. Nie można zapominać również o szkoleniu pracowników. Jeśli rozwiązania techniczne i organizacyjne nie zapewniają wystarczającej ochrony, konieczne jest zastosowanie odpowiednich środków ochrony indywidualnej.
Szczególnej uwagi wymagają substancje o działaniu rakotwórczym, mutagennym lub szkodliwym dla rozrodczości. W takich przypadkach przepisy przewidują dodatkowe wymagania dotyczące ograniczania narażenia i ochrony pracowników.
Dokumentacja i kontrola
Prawidłowo wykonany pomiar powinien mieć odzwierciedlenie w dokumentacji BHP. Pozwala ona zachować informacje o poziomie narażenia i podjętych działaniach, a także ułatwia późniejszą kontrolę warunków pracy.
Wyniki badań i pomiarów powinny być odpowiednio dokumentowane i przechowywane. Pracownicy mają również prawo do dostępu do informacji dotyczących występujących na ich stanowisku czynników szkodliwych oraz wyników przeprowadzonych pomiarów.
Regularna kontrola warunków pracy pozwala szybciej zauważyć zmiany, które mogą zwiększać narażenie. Jest też ważnym elementem prawidłowo prowadzonej dokumentacji BHP.
Bezpieczeństwo zaczyna się od rozpoznania zagrożeń
Czynniki szkodliwe nie zawsze są widoczne lub od razu odczuwalne. Dlatego ich właściwe rozpoznanie, wykonanie pomiarów i ocena ryzyka powinny stanowić stały element organizacji bezpiecznego stanowiska pracy.
Jeśli potrzebujesz pomocy w ocenie ryzyka, przygotowaniu dokumentacji BHP lub uporządkowaniu obowiązków związanych z ochroną pracowników, skontaktuj się z nami. Zaproponujemy rozwiązania odpowiednie do specyfiki Twojej firmy.
Źródła:
- Państwowa Inspekcja Pracy – czynniki szkodliwe dla zdrowia i uciążliwe w środowisku pracy (data dostępu: 21.09.2026 r.)
Główny Inspektorat Sanitarny – czynniki szkodliwe występujące w miejscu pracy (data dostępu: 21.09.2026 r.)
Badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy. – Dz.U.2025.949 t.j. – OpenLEX (data dostępu: 21.09.2026 r.)
Leszek Maruszczyk
Jestem magistrem inżynierem budownictwa oraz wysoko wyspecjalizowanym ekspertem w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP) oraz ochrony przeciwpożarowej (PPOŻ). Posiadam bogate doświadczenie w obsłudze złożonych projektów realizowanych w budownictwie lądowym, wodnym oraz w zakładach przemysłowych.
Skontaktuj się z nami!
Masz pytania? Zostaw wiadomość lub skontaktuj się z naszym specjalistą. Odpowiemy jak najszybciej i pomożemy dobrać najlepsze rozwiązanie dla Twojej firmy.
